جستاری در گاهنامه ایرانیان

                                                                              نوشتاری تازه درباره تقویم و تاریخ نجوم در ایران

گاهنامهحدود چهار تا سه هزار سال قبل یعنی در دوره ای که قوم آریائی ها از سر زمین شمال خاوری ایران وارد این کشور شدند و از دامنه هیمالیا قدم به فلات ایران گذاشتند ، اندک اندک به آئین یکتا پرستی گرویدند ، سفیدی لباس را ، نشانه ای از پاکی تن و روان دانستند و به اندام موبدان پوشاندند ،جامه سرخ را که علامت جنگاوری و رزمندگی بود به تن سربازان و جنگجویان قبیله کردند و جامه سبز را برای کشاورزان و دهقانان برگزیدند و سپس علامت سرزمین خور را از این سه رنگ گرفتند و به یادگار نهادند .
سرکردگان این قوم اطلاعات جامع و وسیعی ،در دانش نجوم و اختر شناسی و به ویژه در تقویم و گاهشماری داشتند که این دانش را به همراه خود برای این سرزمین به ارمغان آوردند .

اما آنچه مهم است اینست که بنا به مطالبی که در کتاب بند هشن موجود است آغاز پیدایش جهان را زمانی ثبت کرده اند که خورشید در برج اسد بوده که آنگاه پس از گذشت چندین دوازده هزاره مجددا زمانی که خورشید در خانه و در برج اسد قرار گرفت قوم آریائی بر این فلات ( ایران ) قدم گذاشتند و خیمه و خرگاه خود را بر فراشتند و گمان میرود که این نماد شاید همان شیر و خورشیدی است که بعد ها به عنوان علامت پرچم ایران انتخاب شد و در طول تاریخ به اشکال و صور گوناگونی درآمد و علامتی برای این قوم شد .

آنچه که درباره ماههای سال می دانیم ،و از دوران پیش از هخامنشی تا دوران داریوش بجای مانده و ( حتی هم اکنون در کتیبه بیستون آورده شده ) ،این است که بنا به مستندات غیر قابل انکاری انتخاب این نامها خیلی قبل از تمدن بابل بوده و بر لوحه های گلی موجود که در موزه لندن محفوظ است دیده می شود.
نام این ماهها عبارتند از : 1 _ باغیاردیش ( شاید میترا یا مهر باشد )
2_ ادوک تیش ( یکی از ماههای پائیزشاید بجای آبان باشد )
3_ آتریاد – آذر
4_ انامک
5_ مرغ زن
6_ویخن
7_ ؟ خوانده نشده
8_ ثورواهر
9_تایگرچیش
10_ گرم پذ – ماه گرم – شاید مرداد
11_ ؟ خوانده نشده
12_ ؟ خوانده نشده
بعلاوه آن که نام ، ماههای منطقه البروج را که چهره های آسمانی بوده اند ، در دانش نجومی ایرانی قدیم داشته ایم که در دوران هخامنشیان تا عهد ساسانیان هم آورده شده است که ( یوستی ) در فهرست ترجمه کتاب بند هشن آنها را بدین طریق آورده است :
1_ ( ورن ) به جای حمل
2_ غاو به جای ثور ( گاو )
3_ (( دوپذگر )) بجای جوزا ( دو پیکر ) یا دو پتگر
4_ (( گرزنگ )) بجای سرطان – خرچنگ – چنگار
5_ (( سرغ )) – اسد
6_دوفیک – سنبله
7_ترازوک – میزان
8_ درمیچک – عقرب ( گژدم ) که در بعضی از دهستانهای حواشی کویر هنوز به عقرب درمیچک می گویند .
9_ دنبک – قوس – یا نیماسب ( که به معنی نیمی انسان – نیمی اسب است )
10_ بهمن – جدی
11_ دور – دلو ( دور بر وزن صبر )
12_ کیپ – حوت
در صفحه 41 و 42 کتاب ( گونتر ) در فصل ( تحقیق درباره محاسبات نجومی ایران و هند از دوره آریائی ) که در سال 1956 در لندن تجدید چاپ شده ، نویسنده تحقیق مستند و جالبی درباره نام دوازده برج سال اقوام دوره هند و آریائی به دست آورده که ذکر آن در اینجا برای علاقه مندان ،بی ارزش نخواهد بود .

حمل – مه ثا – یا ( میه شاء ) که شبیه نام ( مئید یوشیم ) جشن دوم ایرانیان و پارسیان است .

ثور – وری شاو
جوزا – می تونا
سرطان – کارکاثا
اسد – شین ها
سنبله – کنیا
میزان _ تواولا
عقرب – وری شی کا
قوس – دانوس
جدی – ماکارا ( یا مار آبی )
دلو _ کومبا ( معنی آن به دست نیامده )
حوت – می نا
در بعضی نوشته ها مانند کتیبه بیستون که در سال را از اول مهر ماه شروع کرده است آمده که نام سه ماه از فصل سال بجلو رانده شده اند و اگر چنین باشد آنگاه ( تیر ) در ابتدای یکصدو هشتادمین روز اعتدال ربیعی قرار خواهد گرفت و خیلی از مبهمات محاسبات نجومی که عبارتند از ( ماه تیر ) و ( سیاره تیر – عطارد ) و(ستاره تیشتریه – شعرای یمانی ) و ( ستاره تیشتریک شعرای شامی ) و مسائل تقویم ایران روشن خواهد شد .
جالب این است که در تقویم تورفانی ( اردیبهشت ماه ) را ماه اول سال گرفته و اطلاعات جالبی را ارائه کرده و بحث می کند . این نوشته ها مربوط به 2870 سال قبل است .
اینکه ( اردیبهشت ) ماه اول سال بوده ، به نظر نگارنده این مقاله صحیح است و برای اولین بار با اصول علمی جدید آنرا ثابت می کند زیرا : یکی از حرکات پنج گانه زمین ، حرکت انحرافی است که در هر سال 53 ثانیه زمین به طرف منطقه البروج زمستانی منحرف می شود چون هر صورت فلکی از صورت فلکی دیگر مقدار 30 درجه فاصله دارد و از طرفی مقدار 30 درجه برابر با108000 ثانیه است . بنابراین اگر مقدار 108000 ثانیه را تقسیم بر 53 ثانیه انحراف سالیانه کنیم نتیجه ای که به دست می آید برابر است با 2038 سال است که در عرض این مدت زمین از یک صورت فلکی منطقه البروج به صورت فلکی دیگر منطته البروج نقل مکان می کند چون امروزه آغاز بهار و اعتدال ربیعی در فروردین ماه است بنابراین 2038 سال و اندی قبل از آغاز بهار در اردیبهشت ماه یعنی در برج ( ثور ) بوده و چون برج ثور عبارت از شکل صورت فلکی گاوی است که از چند ستاره تشکیل یافته و راس دو شاخ آن دو ستاره درخشان قرار گرفته ( بتا – تاروس ) بنابراین در دو هزار سال قبل در آغاز هر سال زمین از یکی از ستارگان شاخ گاو به طرف ستاره دیگری از صورت فلکی شاخ گاو به اندازه 53 ثانیه منحرف میشده است ( نه با جهش ناگهانی ) و به اصطلاح عام زمین از یک شاخ گاو به شاخ گاو دیگری منتقل میشده می بینیم که این گفته کاملا صحیح و درست بوده و النها یه آنکه عامه مردم که از مسائل نجومی آگاهی علمی نداشتند گفته ستاره شناسان را عینا اشاعه و منتشر می کردند .

zodiac

دایره البروج

امروزه که شروع اعتدال بهاری در برج ( بره ) است چنین محاسبه شده که در 2038 سال و اندی دیگر به طرف برج حوت متمایل یعنی بطرف ماهی جا به جا خواهد شد .
جالبترین قضیه این است که در افسانه ها چنین داریم که ( زمین بر شاخ گاو و گاو بر لاک پشت و لاک پشت بر پشت ماهی است و اگر گاو خسته شد آنگاه زمین را به لاک پشت و بعد از این که لاک پشت خسته شد آن را به ماهی واگذار می کند که همان برج حوت یا ماه اسفند است .
حال اگر نام دیگر برج حمل را در افسانه ها به نام برج لاک پشت جستجو کنیم و در تاریخ نجوم مصر ، بابل هند ، ایران و به ویژه چین کندو کاو کنیم که آیا برج حمل همان برج لاک پشت است یا نه ، آنگاه اطلاعات بسیار جالبی به دست ما می رسد ، که گویش های 8 هزار سال قبل با مسئله علمی امروزه کاملا منطبق است و برابری دارد و نشان می دهد که افسانه های گذشته چقدر به حقیقت علمی نزدیک هستند .

به همین دلیل برای تحقیق درباره مسائل علمی به ویژه نجومی و ریاضی نباید از کنار افسانه ها بی تفاوت بگذریم و باید در یکا یک کلمات ، لغات و استعارات آن تامل و جستجو کنیم و علل آن را دقیقا بررسی کنیم .
در باره این که عده ای معتقدند که انتخاب 31 روز برای فروردین تا شهریور از تقویم خیلی دور است ناگزیریم که این نکته را اضافه کنیم که چنین محاسبه ای از زمان تاریخ ملکشاهی و یا از ( زیج ملکی ) و از کارهای خیام است و در کتاب نوروزنامه که منسوب به اوست آورده شده است و قبل از آن هم در تقویم ( تورفانی ) بوده است که این مقاله متن شماره 1 و 2 که آن مربوط به 700 الی 800 سال قبل از میلاد مسیح است ( 2780 سال قبل ) آورده می شود اما در عرض 2000 سال از دوره نوشته این تقویم ایرانی تا دوره سلجوقیان ، که عمر خیام در دوره ملکشاه مجددا این محاسبه را اعلام کرد ، تقویم وضع مغشوش و دگرگونی به خود گرفته بود و هر قبیله و گروه و طایفه ای در هر استان حساب های نجومی خاصی را برای خود نگه داری کردند و هم اکنون هم گروههائی از اقوام ایرانیان چنین تفاوتهایی را در بعضی از حساب روزها هنوز حفظ کردند .
اوراقی به خط ( گشته دبیره ) در یکی از شهر های شمالی چینی که به نام تورفان است در حدود 90 سال قبل به دست گروهی از باستان شناسان کشف شد و محاسبات بسیار جالب و ارزنده ای در آن ثبت شده که واقعا مایه تحیر و تعجب است و نشان می دهد که ایرانیان ساکن حدود ماوراءالنهر و خوارزم در حدود 800 سال قبل از میلاد اطلاعات جالبی را از تقویم محاسبات زیج – رصد و اختر شناسی داشته اند .
در قسمت عمده این نوشته ها و تقویم نام ماههای سغدی و خوارزمی است و اول سال هم از ( اردیبهشت ) محاسبه شده است . آنچه که در این اوراق به دست آمده و امروزه هر ورق آن در یکی از موزه های دنیاست و متاسفانه جز عکس آنها چیزی در دسترس ما نیست ، اطلاعات بسیار جالبی از قرائت کلیه متون آنها به دست ما می دهد که : اولا خط نصف النهار از ایالت نیمروز میگذشته و آنچه که اینجانب نویسنده این مقاله هم از مطالعات خودم به دست آوردم این است که آن ایالت نیمروزی که در محاسبات اوراق تورفانی نام برده شده نباید ایالت نیمروزی یا سیستان فعلی جنوب شرقی ایران باشد – بلکه باید نام و آثار این ایالات را در غرب افغانستان جستجو کرد .

ثانیا – ابتدای سال از دوره دوازده گانه سالهای ( موش و بقر و پلنگ و خرگوش همانند حساب ادوار سال فعلی جغتائی و ختائی گرفته است ) .
سوم آن که – مبدا و شروع روزهای سال از ابتدای تابیدن و طلوع آفتاب بوده ( در حالی که امروزه بعد از ساعت 12 شب ابتدای شروع روز را می گیرند ) .
چهارم این که – دقیقا طول متوسط سال خورشیدی را 365.2422 روز گرفته است و بعضی اطلاعات جالب دیگر که د راین مقاله بر آنها اشاره ای نمی شود .
در زیر متن ترجمه جمله های نوشته تورفانی و تفسیر و توضیح نویسنده این مقاله است که مفهوم آن جملات به زبان امروزی است و توضیح های آن در جای مناسب آورده شده است .
ترجمه نوشته این است : (( روزهای راستوانه دوم تمام می شود و ماه آبان پدیدار می گردد ( توضیح : راستوانه قوسی از منطقه البروج است که نام 6 ماه در آن گنجانیده شده ، همان قسمتی از پیرامون دایره است و راستوانه کمال 180 درجه و نام بسیار شایسته ای است که در علوم هندسه ما به کار برده میشود ، و این که ماه آبان را اول زمستان گرفته است به علت این است که ماه اردیبهشت در این محاسبه ماه اول سال است و ماه ششم ( مهر ) می شود که این 6 ماه عبارتند از اردیبهشت – خرداد – تیر – مرداد – شهریور – مهر در راستوانه اول و بقیه ماهها در راستوانه دوم که از آبان شروع می شود . از ماه آبان به تدریج روز یازده ساعت و شب رو به سیزده ساعت پیش می رود . سپس خورشید از راستوانه دوم به راستوانه اول باز می گردد و سی روز عبارتند از : دیگر روزهای ماه آذر به بعد که همان 30 راستوانه 360 ام یعنی 12 ویچهرک ( صورت فلکی ) در راستوانه پر می شود .
( توضیح : منظور این است که با این حساب یعنی 6 ماه و سی روز که راستوانه اول است ، بعلاوه 6 ماه و 30 روز که راستوانه دوم است جمعا 360 روز می شوند . که اگر آن را تقسیم بر 30 کنیم تعداد 12 عدد صورت فلکی بدست می آید که طول تماس قوس دایره منطقه البروج را پر میکند . ) اما در متن نوشته بعد توضیح می دهد که : در 30 روزهای ماه آذر به بعد یک ویسانک ( قسمتی از ساعت است که مقدار آن را در پایان این مقاله نگارنده به دست آورده است ) تمام ، از شب برداشته می شود و به مدت روز افزوده می گردد ، در نتیجه هر روزی 12 ویسانک اضافه می شود .
پس در نیمه دوم سال هر روز 12 زمان ( یعنی 12 ساعت و 21 دقیقه که برابر با 6 ویسانک است ) وشب 12 زمان که ( 12 ساعت منهای 21 دقیقه است ) و هر دو در نتیجه برابرند و نیمروز ریپه می شود ( معنی ریپه تا کنون پیدا نشده ، شاید کلمه دیگری بوده و اینطور خوانده شده در هر صورت مفهوم( برابر ) را می رساند یکسال 12 ماه در برابر 12 استانک ( منزلهای کوچک بخش می شود. بهار – تابستان – پائیز – و زمستان و سال دوباره نمایان می گردد – درختان شکفته می شوند و گیاه و دام به خود می بالند و جنبش و تحرک آغاز می گردد .
هنگامی که خورشید در بلند ترین نقطه آسمان ها است ، در هر ماهی در اوج هر صورت فلکی ستارگان و آسمان ماه عبارتند از : بره – گاو و دو پیکر – کرزنگ و شیر ، این 5 گاه فزونی دارند ، 5 روز در هر اختر ،( توضیح : یعنی ماهی یک روز ، و این مطلب که در متن این محاسبه آورده شده کاملا با اطلاعات بالا مطابقت دارد زیرا گفتیم که طول روز از هر ماهی برابر با 24 ساعت و 42 دقیقه حساب شده است ) .

این روزها به حساب ایران ( ایرانیان ) پنج گاه ( بعد ها اعراب آنرا خمسه مستسرقه خواندند ) می گویند ، به روش ایران ( منظور ایرانیان ساکن شمال شرقی ) در 5 اختر ( توضیح : منظور 5 ماهه اول سال است که نام آنها در چند سطر بالا آمده است ) . ده روز افزوده می شوند ( این توضیح حتی برای این است که طول و یا به طور کلی سطح های برج های فلکی برابر با یکدیگر نیستند ، زیرا یک صورت فلکی همیشه کمی بیشتر و یا کمتر از 30 درجه است و حتی به 45 درجه هم می رسند و حتی بعضی از ستارگان صورت فلکی درهم تداخل دارند ).

هر اختری 2 روز ، مثلا در اختر خوشک ( سنبله ) در طول حرکت خورشید و صورت فلکی مذکور در یک ماه یک روز فزونی دارد . در این هنگام ، بعد از سنبله که همان ماه شهریور است ، ماه مهر پدیدار می گردد ، سرما می آید ، درختان پژ مرده می شوند و هام ( هام شاید منظور اعتدال پائیزی باشد ) به کشور خور بران ( شاید خاوران باشد ) بر می گردد .

در اختر ماهیک ( برج حوت ) یک ماه یک روز افزاید هنگامی که گرما فرود آید ، درختان شکوفه می کند و همه جهان می بالد . این 5 روز هستند که اکنون به روش ایران ( ایرانیان ) پنج گاه ( انگارند و 12 روزی که به روش ایران که سابقا به آن ترتیب حساب و بر سال اضافه می کردند ) صحیح نبوده و اکنون ( منظور زمانی است که این اوراق محاسبه تورفانی نوشته می شده ) باید بدان گونه ای که یاد شد محاسبه گردد . ( یعنی 6 ماه اول سال ماهی 30 روز و 21 ساعت و 6 ماه دوم سال ماهی 30 روز ) .

آنچه از مطالعه این سند تاریخی علمی جالب بدست می آید اینست که ملاحظه میگردد که : برای 6 ماه اول 5 روز و مقداری از روز اضافه می شده که با مقدار سال شمسی ، مطابقت دارد و اگر هم کمی اختلاف هست باید آن را در اختلاف روز نجومی و روز خورشیدی جستجو کرد و بسیار به جا است که پژوهشگران دانشمند ما به سهم خود در این باره تحقیق عالمانه ای کرده و بر صفحات افتخارات تاریخ علوم ما بیافرایند ، خلاصه آن که امروزه طریقه محاسبه سال شمسی عبارت است از :
6 ماه اول سال هر ماهی 31 روز مساوی 186 روز
و 5 ماه دوم سال هر ماهی 30 روز مساوی 150 روز
و ماه آخر سال برابر با 29 روز و ربع مساوی 29.25 روز
که جمعا می شوند 365.25 روز که دقیقا 365 روز و 5 ساعت و 48 دقیقه و 30 ثانیه است در صورتی که در 2870 سال قبل از این سند پرارزش علمی که به زبان ایرانی قدیم موجود است حساب طول سال شمسی عبارت بوده از :

6 ماهه اول سال هر ماهی 30 روز و 21 ساعت =185 روز و 6 ساعت
6 ماهه دوم سال هر ماهی 30 روز یعنی جمعا = 180روز که جمعا می شوند 365 روز و 6 ساعت که اختلاف با محاسبات امروزی فقط 11 دقیقه و 14 ثانیه است که واقعا عجیب و قابل تعمق است .

مقدار ویسانک

این محاسبه از تو ضیحات متن نوشته اوراق تقویم پراکنده تورفانی به دست آمده . چون هر روز 12 ویسانک به 6 ماه اول به ترتیبی اضافه می گردند که سال به 365 روز و کسری میرسد و چون این مقدار کسر برای هر 4 سال یک روز است ، پس برای هر سال مقدار کسر برابر با یک چهارم روز خواهد بود .
از طرف دیگر بر اساس متن نوشته اگر هر روز 12 ویسانک به 6 ماه اول اضافه کنیم خواهیم داشت جمعا 2160 ویسانک زیرا 12 ویسانک *30روز *6 ماه برابر با 2160 می گردد .

(قابل ذکر است علامت * در متن بالا به معنی علامت ضرب است)
پس 2160 ویسانک جمع کل رقمی است که در پایان سال مجموع 5 روز و ربع روز را نشان می دهد . 5 روز مساوی با ( 5 روز 8 24 ساعت ) =120 ساعت . ربع روز مساوی است با 6 ساعت . جمع کل 2160 ویسانک = 126 ساعت یا 7560 دقیقه . 7560 دقیقه به 6 ماه اول سال اضافه می شود پس 7560 تقسیم بر 6 مساوی با 1260 دقیقه زمان جدید مساوی با 12 ویسانک قدیم بوده که بر هر30 روز شش ماه اول سال اضافه می شده ، پس اگر 1260 تقسیم بر 30 روز شود مساوی با عدد 42 است که رقم 42 دقیقه برابر با 12 ویسانک و در نتیجه هر ویسانک برابر با 3 دقیقه و 30 ثانیه می گردد .

این است چند سطر از اوراق زرین تاریخ پر افتخار ایران که فرهنگ های محاجم آن را مدفون کرده و هنوز هم نادیده می گیرند ، دانشمندان و محققان ما هم در این چند سال اخیر درباره بیگانگان داد سخن می دادند و کتابها چاپ کرده اند اما نمی خواستند حتی نیم نگاهی به ورق پاره های پوسیده ای که از میان تل و تپه و خاکها بیرون می آید ، بیافکنند و بگویند که : ای ایرانی نیاکان تو چه میراثی را برای تو بجا گذاشته اند که تقویم سالهای شمسی یکی از آنها است .

برگرفته از : مقاله ای از دکتر سرافراز غزنی چاپ شده در ماهنامه دانستنیها شماره 291

برچسب ها: , , , , , , ,

شنبه, بهمن ۱۲م, ۱۳۸۷ اخترباستان شناسی | دفعات بازدید: 2,746

اضافه کردن نظر