نجوم ایران

شب یلدا (انقلاب زمستانی)

شب یلدا یا شب چله از لحاظ نجومی اول زمستان و برابر با انقلاب زمستانی است. خورشید در حرکت سالیانه خود در اول زمستان در جنوبی ترین نقطه شرق طلوع کرده و در جنوبی ترین نقطه غرب غروب می کند و با کم شدن زاویه حرکتی خورشید در آسمان  در این زمان ما شاهد بلندترین شب سال و کوتاه ترین روز سال  هستیم  چرا که مدار حرکت زمین با دایره البروج 23/5 درجه اختلاف دارد و در نقطه انقلاب زمستانی زمین به پایین ترین حد خود و بیشترین اختلاف با مدار دایره البروج می رسد که23/5 – درجه است ولی از انقلاب زمستانی و یا شب چله به  بعد خورشید از جنوبی ترین نقطه شرق و غرب فاصله گرفته و کم کم به نقطه شرق و غرب نزدیک شده تا اعتدال بهاری‚ که البته در این زمان شب و روز برابر است .

در فرهنگ کهن و دیرینه ما ایرانیان و به خاطر اطلاع  منجمین و اخترشناسان  ایران باستان از این رویداد اختری (نجومی) از همان دوران باستان این شب را جشن گرفته  و پاس می داشتند.
در کتاب نوروزنامه نوشته آقای رضا مرادی غیاث آبادی درباره آیین های این شب اینگونه نوشته شده است : ایرانیان در این شب و با آغاز بازگشت خورشید به سوی شمال شرق و افزایش طول روز در اندیشه و باورهای مردم باستان به عنوان زمان زایش یا تولد دگر باره خورشید دانسته می شده  و آن را گرامی و فرخنده می داشتند . در گذشته آیین های در این هنگام برگزار می شده است که یکی از آنها جشنی شبانه و بیداری تا بامداد و  تماشای طلوع خورشید تازه  متولد شده  است. جشنی که لازمه آن حضور کهنسالان و بزرگان  خانواده به شمار کهنسالی خورشید در پایان پائیز بوده است و همچنین خوراکی های فراوان برای بیداری دراز مدت که همچون انار ‚ هندوانه و سنجد به رنگ سرخ خورشید باشند. بسیاری از ادیان نیز به شب چله مفهومی نجومی دادند . در آیین میترا (وبعد ها با نام کیش مهر) نخستین روز زمستان به نام ((خوره روز))‚ ((خورشید روز)) روز تولد مهر و نخستین روز سال به شمار می آمده است و امروزه کارکرد خود را در تقویم میلادی که ادامه گاهشماری میترایی است و حدود چهارصد سال پس از مبداء میلادی به وجود آمده ادامه می دهد . فرقه های گوناگون عیسوی با تفاوتهایی زادروز مسیح را در یکی از روزهای نزدیک به انقلاب زمستانی می دانند و همچنین جشن سال نو و کریسمس را همچون تقویم کهن سیستانی  در این هنگام برگزار می کنند و به روایت بیرونی مبداء سالشماری تقویم کهن سیستانی از آغاز زمستان بوده و جالب اینکه نام نخستین ماه سال آنان  کریست بوده است.  منسوب داشتن میلاد به میلاد مسیح به قرون متاخرتر باز میگردد و پیش از آن چنانکه ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه نقل کرده است منظور از میلاد‚ میلاد  مهر یا خورشید است. نامگذاری نخستین ماه زمستان و سال نو به نام (دی) به معنای دادار(خداوند) از همان باورهای میترایی سرچشمه می گیرد.