نجوم ایران

همه ساله تعداد زیادی آسمان سنگ با سیاره زمین برخورد می کنند که گاه برخورد قطعات بزرگ آن فاجعه آمیز بوده که ردپای این فجایع را می توان در اعصار گذشته زمین جستجو کرد که باعث به وجود آمدن گودالهای برخوردی عظیمی بر پوسته زمین می شدند.

 

            

در این نوشتار سعی خواهد شد در ابتدا آسمانسنگ ها را بهتر شناخته و در اتنها برخورد های این اجرام با زمین را در اعصار گذشته و عصر حاضر مورد بررسی قرار دهیم که بعضا" باعث تغییراتی در زیست بوم زمین شده اند و زندگی جانداران را به خطر انداخته اند .
آسمانسنگ ها را می توان نخاله های  ساختمانی به جای مانده از مراحل تکوین سامانه خورشیدی دانست  چرا که این آسمانسنگ ها  تفاوتی نمی کند در چه اندازه ای باشند در 4/5 میلیارد سال پیش همراه با سیستم خورشیدی شکل گرفته اند در واقع باقیمانده غبارهایی از مراحل آغازین شکل گیری سیارات هستند که مرحله برخورد آن ها با هم و به وجود آوردن سیاره ای بزرگتر تحت گرانش هرمز (مشتری) مختل شده و به صورتی بی نظم و سرگردان در مداری میان مشتری (برجیس) و بهرام(مریخ) جای گرفته و در دام گرانش خورشید اسیر شده و به دور آن به صورتی بعضا" بی نظم می گردند و گاها" تحت تاثیر گرانش سیارات بزرگ همچون زاوش(مشتری) و کیوان(زحل) تغییری در مدارات آنها به وجود می آید.
سوال اینجاست که این مدار مخصوص سیارک هاست و چرا در صحبت از آسمانسنگ ها از این مدار صحبت شد در پاسخ باید گفت تفاوتی میان یک سیارک کوچک و یک آسمان سنگ بزرگ نیست و تنها زمانی آسمانسنگ به آن اطلاق می شود که با زمین یا سیاره دیگری برخورد کند و یا به عبارت دیگر آسمانسنگ ها یا شهابسنگ ها  قطعاتی بزرگ از اجرام فضایی بزرگ سرگردانی هستند که ممکن است به صورت تکه های غول پیکر یک پارچه و یا به صورت تکه ها و قطعات از هم گسیخته  وارد محدوده اتمسفریک سیاره ما  و یا دیگر سیارات شوند که البته این را باید ذکر کرد که قطر آنها متغیر بوده و از چند ده کیلومتر تا چند صد کیلومتر می تواند متغیر باشد. (بزرگترین جرم کمربند سیارکان  یعنی سرس دارای قطری کمی بیش از 1000 کیلومتر است).
با کشف کمربند سیارکان بین مدار هرمز و بهرام که سرمنشاء آن قانون بود (یوهان بود اخترشناس آلمان به رابطه ای دست یافت که نسبت فاصله سیارات از خورشید را بیان می کرد) بوده و او وجود سیاره ای را بین مدار هرمز و بهرام پیش بینی کرد با کشف اولین سیارک در در سال 1801 به توسط پیازی اخترشناس ایتالیایی یعنی سرس و بعدها با کشف اجرامی دیگر در همین مدار مطالعه بر روی این کمربند به طور جدی شروع شد  و دانشمندان به این واقعییت پی بردند که در این کمربند نه تنها با یک جرم بلکه با هزاران جرم ریز و درشت  مواجه هستند که حتی مدار بعضی از  آنها تحت تاثیر گرانش سیارات پیل پیکر منظومه شمسی همچون هرمز وکیوان دستخوش تغییراتی شده و از محل اصلی خود خارج شده و به فراخور موقعیت مکانی یا مدارات جدیدی را اتخاذ کردند که از نزدیکی سیارات کوچکتری همچون بهرام (مریخ) وزمین می گذشت و این مسئله سیارات نامبرده و حتی سیارات درونی تر سامانه خورشیدی همچون ناهید(زهره) و تیر(عطارد) را  با خطر برخورد و ایجاد فاجه تهدید می کرد و یا به مه هایی (اقماری) برای سیارات بزرگ تبدیل شدند.
از این دسته از سیارکها می توان به سیارکهای گروه آپولو و آتن اشاره کرد که در گردششان به دور خورشید به زمین نزدیک می شوند و چه بسا در اعصار گذشته یکی از اعضای همین گروه ها با سیاره ما برخورد نداشته و فاجعه ای به وجود نیاورده باشد به طور مثال و به عقیده برخی از اخترشناسان برخورد آسمانسنگی در 65 میلیون سال پیش باعث دگرگونی زمین شده و کوچکترین کار آن نابودی و انقراض نسل دایناسورها و تا حدود زیادی تخریب زیست بوم زمینی بود .

 

         

 آسمانسنگ ها از لحاظ ظاهری شکل کروی و مدور و منظمی ندارند و به سیب زمینی شباهت دارند از این رو به آنها اجرام سیب زمینی شکل نیز می گویند و این مسئله به خاطر جرم کمشان است که نتوانستند شکل خود را به گونه مدوری بکنند و فقط سیارکهایی که دارای جرم مناسب و در نتیجه گرانش مناسبی هستند توانستند تا به تعادل هیدرواستاتیکی برسند و شکلی مدور(کروی) به خود بگیرند و آسمانسنگ ها به دلیل نداشتن این پارامترها شکلی بی نظم به خود گرفتند .
از لحاظ نوع جنس و ترکیبات آسمانسنگ ها به سه دسته تقسیم می شوند :
1 . آسمانسنگهای آهنی (سیدریتها) : عمده مواد تشکیل دهنده این سنگها را آهن تشکیل می دهد ولی حدود 10 درصد در ترکیباتشان نیکل نیز وجود دارد و در اکثر مواقع در این ترکیبات مقدار کمی کبالت و دیگر عناصر نیز وجود دارد .
2 . آسمانسنگهای سنگی (آئرولیتها) : این گونه آسمانسنگ ها از لحاظ ترکیبات بسیار شبیه سنگهای سیاره مادری خودمان هستند البته با اندکی تفاوت و فقط تفاوت عمده آنها در چگالی آنها است که آسمانسنگها به مقدار قابل توجهی چگاتر از سنگهای زمینی هستند.
3 . آسمانسنگ های سنگی ‚ آهنی (سیدرولیتها) : این آسمانسنگها ترکیبی از دو نوع بالا بوده و اغلب ترکیب سنگ و آهن در این نوع آسمانسنگها با هم برابر است .
هر ساله حدود 10000 آسمانسنگ با زمین برخورد می کند و علاوه بر آن همه روزه حدود3000 تن مواد از فضا بر سطح زمین می ریزد که  نتیجه برخورد و سوختن شهابسنگها ی بزرگ ‚ کوچک و ریز شهابها (شخانه ها) با قسمت فوقانی جو زمین است. البته این برخورد ها مخصوص سیاره ما نبوده و دیگر سیارات شاید حتی به صورت وخیمتری با این قضیه روبرو می شوند چرا که سیاراتی چون عطارد ومریخ و مهی (قمری) چون ماه ‚ یا جوی ندارند که از آنها در برابر حملات آسمانسنگها محافظت کند و یا اگر هم دارند بسیار رقیق بوده و به مانند سیاره زمین نمیتواند جلو شدت ضربه برخورد آسمانسنگها را بگیرد و اگر به تصاویر گرفته شده از آنها بنگریم ‚ این مسئله بسیار مشهود است و سطح آنها را اغلب پر از گویدال های برخوردی می بینیم البته زمین با داشتن عوامل فرسایش دهنده همچون جریانهای آبی(رودخانه ها‚ سیلها و غیره) جریانهای هوایی(طوفانها ‚گردبادها وغیره) و عوامل مربوط به زمین شناسی همچون سرازیری گدازه ها از کوه های آتشفشانی  و یا وقوع رانشهایی در برخی مناطق که حاکی از فعال بودن این سیاره است اغلب  صدمات وارده بر خود‚ توسط  آسمانسنگ ها را ترمیم می کند و در حال حاضر تنها گودالهای برخوردی نسبتا" جوان در روی زمین وجود دارند که تعداد این گودالها در برابر گودالهای برخوردی دیگر سیارات بسیار کم است .
در سطح زمین موارد گوناگونی از دهانه های برخوردی وجود دارد که عظیمترین و قدیمی ترین آنها دهانه برخوردی (ورت فورت) است که حدود 250 کیلومتر قطر داشته و دانشمندان طی گمانه زنی هایی عمر آن را حدود 2 میلیارد سال  تخمین زده اند . از دیگر دهانه های برخوردی معروف می توان به دهانه برخوردی در صحرای آریزونا اشاره کرد که قطری معادل 1265 متر داشته و دارای عمقی برابر با 175 متر است و دانشمندان عمر آن را بالغ بر 30000 سال تخمین زده اند.
بزرگترین شهابسنگی  که تاکنون کشف شده مربوط به دوران قبل از تاریخ می شود و وزن آن چیزی حدود 60 تن است. این شهابسنگ در منطقه گروت فونتین واقع در آفریقای جنوبی قرار دارد اما بزرگترین شهابسنگ در عصر حاضر در سال 1976  در چین سقوط کرد  که وزن آن چیزی بالغ بر 2 تن است .

 

                            

                                  آسمانسنگ کشف شده در گروت فونتین

 

از نکات دیگری که گاه دربین اخترشناسان و زیست اخترشناسان اختلاف برانگیز بوده  انتقال حیات از کیهان به سطح زمین توسط آسمانسنگ هاست . طرفداران این نظریه معتقدند حیات به وجود آمده بر روی زمین حاصل برخورد آسمانسنگ ها با این سیاره است چرا که بعضی از آسمانسنگ ها و شهابسنگ های کشف شده حاوی گونه هایی از عضوهای حیاتی بوده اند و این تفکر را که این آسمانسنگ ها نوعی منتقل کننده حیات از کیهان به زمین بوده اند را قوت بخشیده است و دانشمندانی همچون (آرنیوز) سوئدی را می توان یکی از طرفداران پر و پا قرص این نظریه دانست ولی یک عده دیگر از دانشمندان به کل با این نظریه مخالفند چرا که آنها بر این پندارند که اگر نوعی حیات روی آسمانسنگ ها وجود داشته باشد در برخورد با اتمسفری همچون اتمسفر (جو) زمین و با بالا رفتن درجه حرارت به میزان بسیار زیاد و بعد  برخورد با سطح زمین و ایجاد شوک ضربه قوی احتمال از بین رفتن اینگونه حیات بسیار زیاد است .
 در ادامه به معرفی چندی از برخورد های فضایی با سیاره مان خواهیم پرداخت .
در ابتدا به یکی از بزرگترین برخوردها که به احتمال دانشمندان در عصر  ماقبل تاریخ رخ داده و باعث دگرگونی شدیدی در اکوسیستم زمین شده می پردازیم و بعد به چندی از برخوردهای فضایی شاخص در عصر حاضر خواهیم پرداخت .
به عقیده برخی اخترشناسان و دیگر دانشمندان در حدود 65 میلیون سال پیش دایناسورها به یکباره از بین رفتند ‚ بهترین پاسخی که تا به حال برای این مسئله داده شده است برخورد جرمی عظیم است که می توانسته یک سیارک و یا حتی هسته یک ستاره دنباله دار باشد . نتیجه این برخورد شدید به وجود آمدن شوک ضربه قوی بود که لرزه بر اندام سیاره زمین انداخته و ابرها و غبارهای تیره رنگی را به قسمتهایی از جو زمین روانه کرد. با گسترش این غبارها در جو زمین  فضایی سرد و کشنده برسطح زمین حاکم شد چرا که این غبارها از تابش نور خورشید بر زمین جلوگیری می کرند و دایناسورها بر اثر همین تغییر ناگهانی اکوسیستم (زیست بوم) به یکباره صحنه را خالی کردند . البته دیگر موجودات و حتی قسمت اعظمی از پوشش گیاهی زمین نیز قربانی این مسئله شدند ( به احتمال زیاد دانشمندان معتقدند دهانه جیکس لوب که در مکزیک واقع است و قطری در حدود 170 کیلومتر دارد دهانه به جای مانده از همان واقعه است).

 

            

                                  دهانه برخوردی جیکسو لوب واقع در مکزیک

در  روز 23 مارس 1989 یک سیارک به فاصله ای برابر با دو برابر فاصله زمین تا ماه  به زمین نزدیک شد  خداوند با ساکنان زمینی یار بود چرا که به یکباره این سیارک مسیرش منحرف شده و زمین و زمینیان را از خطری حتمی  رهانید چرا که می توانست  فاجعه ای عظیم به مانند برخورد 65 میلیون سال پیش را به وجود بیاورد. قدرت تخریب این سیارک اگر با زمین برخورد می کرد معادل با 20000 بمب هیدروژنی  تخمین زده شده بود .
در روز 8 فوریه 1969 سیارک آلنده در بخورد با جو فوقانی زمین قطعه قطعه  شد و در آسمان یکی از شهرهای مکزیک بر سطح زمین ریخت وزن کلیه قطعه های از هم گسیخته روی هم 4 تن برآورد شد .
در روز 12 فوریه 1947 سیارک سیخون الن در منطقه سیبری با زمین برخورد کرد که در اطراف آن منطقه دهانه های گوناگونی از اجزای از هم گسیخته آن به وجود آمد .
یکی از معروف ترین و در عین حال عجیبترین برخورد قرن 20  در منطقه جنگلی تونگوسکا واقع در سیبری اتفاق افتاد . در آن روز  صدای انفجاری مهیبی از این ناحیه به گوش رسید و مساحتی بالغ بر 1600 کیاومتر از جنگلهای این ناحیه تخریب شد  ولی دانشمندان روسی هیچ گونه سرنخی از یک آسمانسنگ که با سطح زمین برخورد کرده باشد و گودالی به وجود آورده باشد پیدا نکردند و این مسئله باعث شد عده ای  این رخداد را دلیل وجود موجودات فضایی و (UFO) در آن منطقه دانسته و این رخداد را زیر سر آنها بدانند .
مسئله برخورد آسمانسنگ ها مختص گذشته نبوده  و کره زمین در عصر حاضر هم چندین بار در سال مورد هجوم این اجرام بعضا" قاتل قرار میگرد  که تاکنون دانشمندان توانسته اند بالغ بر 100 گودال را با دهانه هایی با قطر تا حدود 200 کیلومتر را کشف  کنند . این مسئله یعنی برخورد آسمانسنگها با زمین هنوز هم که هنوزست یکی از دغدغه های سازمان های فضایی معتبر به حساب می آید . کارشناسان و اخترشناسان اینگونه سازمانها با مطالعه و پژوهش بر روی  مدار سیارک هایی که احتمال برخورد با زمین را دارند و با شناسایی دیگر اجرام خطرناک سعی بر پیش گیری یک چنین اتفاقاتی را دارند تا مبادا خاطرات  گذشته و تلخ زمین از برخورد با آسمانسنگها و دیگر اجرام فضایی دوباره تکرار نشود چرا که اینبار به جای دایناسورها انسانها بزرگترین قربانیان این فاجعه خواهند بود .

 

           
محمد مسعود صحت بخش