نجوم ایران

به زبانی ساده اگر بخواهیم خورشید گرفتگی را شرح دهیم می بایستی آن را پدید آمده از بازی نور و سایه بدانیم چرا که این پدیده زیبا و در عین حال علمی زمانی رخ می دهد که ماه بین زمین و خورشید قرار گرفته و مانع از رسیدن نور خورشید به سطح زمین شود (البته نوار باریکی در سطح زمین شامل سایه کامل می شود) که در آنصورت ساکنان خوش شانس آن منطقه از زمین که کانون اصلی سایه است ‚ تیره و تار شدن خورشید به طور کامل را شاهد هستند ولی ساکنانی که در کانون نیم سایه قرار گیرند شاهد خورشید گرفتگی به صورت جزئی خواهند بود و کسانی هم که در هیچ کدام از کانون ها قرار نگیرند شاهد گرفتی نخواند بود .

در شکل زیر ناحیه 1 نشان دهنده نوار سایه کامل و نواحی 2 نشانگر نیم سایه هستند.

 

       

حال سوالی که برخی اوقات مطرح می شود اینست که چرا بعضی اوقات خورشید گرفتگی به صورت (حلقوی) رخ می دهد و در جواب باید گفت این مسئله بستگی به فاصله ماه تا زمین در زمان خورشید گرفتگی یا کسوف  دارد اگر در زمان کسوف ماه در حضیض مداری (نزدیک ترین  فاصله به زمین) باشد قطر زاویه ای ماه در حدی بزرگ هست تا قرص خورشید را به طور کامل بپوشاند ولی اگر ماه در زمان خورشید گرفتگی در اوج مداری (دورترین فاصله از زمین) باشد قطر زاویه ای ماه کوچکتر شده و نمی تواند قرص خورشید را به طور کامل بپوشاند و از این رو خورشید گرفتگی به صورت حلقوی شده و دور لبه خورشید به توسط ماه پنهان نمی شود .
حال باید به این مسئله پرداخت که خورشید گرفتگی در چه زمانی رخ می دهد و چرا هر ماه شاهد خورشید گرفتگی یا کسوف نیستیم .
خورشید گرفتگی  در زمان ماه نو (محاق) رخ  می دهد  دقیقا" بر عکس ماه گرفتگی یا خسوف که در حالت ماه بدر (کامل) اتفاق می افتد. و در پاسخ این سوال که چرا هر ماه کسوف یا خورشید گرفتگی رخ  نمی دهد باید گفت چون صفحه مدار گردش ماه به دور زمین با مدار زمین به دور خورشید منطبق نبوده و اختلافی (انحرافی) در حدود 5/5  درجه دارد ولی در جاهایی دو مدار یکدیگر را قطع می کنند که به این نقاط گره ها یا (عقدتین) می گویندو خورشید گرفتگی زمانی رخ می دهد که ماه در یکی از گره ها و یا خیلی نزدیک آن واقع شود و این امکان به وجود می آید تا زمین در سایه ماه فرو رفته  و بخشی از زمین که نوار باریکی را شامل می شود به سایه کامل و بخش نسبتا" وسیع تری را به نیم سایه ببرد. در ضمن طول سایه ماه در حدود 383000 کیلومتر است.

 

 انواع خورشید گرفتگی:

 

               

   خورشید گرفتگی کامل                          خورشید گرفتگی جزیی  

 

                        

                          خورشید گرفتگی حلقوی

محمد مسعود صحت بخش